گلبانگ تالشی

دکتر محرم رضایتی کیشه‌خاله

دکتر فیروز فاضلی

مریم یوسفی نصیرمحله (كارشناس ارشد زبان و ادبيات فارسي)

تالش منطقه‌ای است قومي در منتها‌اليه جنوب غربي درياي خزر با نمودهای فرهنگی، اجتماعي و طبيعي مشخص و ممتاز كه بسياري از آن‌ها در قالب گويش اصيل و كهن تالشي حفظ شده است. مطالعه، شناسایی و توصيف اين نمودها در حوزة زبان‌شناسی اجتماعي قرار مي‌گيرد. با آنكه پژوهش‌هاي ارزشمند و متعددي در حوزة ساختاري گويش تالشي فراهم آمده، اما بعد نقشي اين گويش در بافت اجتماعي و فرهنگي، آنچنانكه بايد، مطالعه نشده است. در اين مقاله، مي‌كوشيم با استخراج نمونه‌هايي از عناصر اجتماعي و مردم‌شناسي گويش تالشي كه مواد آن عمدتاً بر اساس تحقيق ميداني از گويشوران مناطق سه‌گانة تالش به شيوة مصاحبه فراهم آمده است، بيش از پيش، با زوایا و مظاهر اجتماعي و فرهنگي جامعة قومي تالش آشنا شويم. مسائلي كه در اين مقاله مورد توجه بوده، بررسي تأثير تنوع صوتي، قرض‌گيري زباني، دوزبانگي، نظام خويشاوندي و همچنين تأثير محيط طبيعي و بافت اجتماعي بر گويش تالشي است كه با ذكر شواهد و تحليل‌هايي همراه است.

دکتر محرم رضایتی کیشه‌خاله 

مرحوم استاد مسرور ماسالی از چهره‌های نام‌آشنا و تأثیرگذار در عرصة فرهنگ و ادبیات تالشی است. فعالیتهای‌ ادبی او به صورت رسمی با سرودن منظومة «خندیله پشت» در آغاز دهة پنجاه شروع شد. این اثر که حاوی نکات ظریف و ارزشمندی از فرهنگ شفاهی قوم تالش است، نقطة عطفی در جنبش ادبی و فرهنگی تالش در دهه‌های اخیر به حساب می‌آید. به تعبیری دیگر، «خندیله پشتِ» مسرور، اولین اثر جدی، مهم و ماندگار تالشی در حوزة ادبیات مکتوب است.

   او در این اثر ارجمند، روایتگر بخشی از خوشیها، غمها، آرزوها و امیدها، و نقشبند برخی خاطرات و آداب و سنن قوم سرفراز تالش است که رشتة پیوند جانها و نماد هویت دیرینة آنها، یعنی گلبانگ شیرین تالشی، قرنهاست که استوار و محکم به حیات معنوی خویش ادامه می‌دهد.

مهرداد نغزگوی کهن، دانشیار گروه زبانشناسی دانشگاه بوعلی سينا

کتاب زبان تالشی نوشتة دکتر محرم رضایتی کیشه‌خاله از متاخرترین تحقیقاتی است که در مورد این زبان انجام گرفته است. این کتاب به همت سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان، حوزة هنری گیلان و انتشارات ایلیا در مجموعة دانشنامة فرهنگ و تمدن گیلان منتشر گردیده است. کتاب زبان تالشی مشتمل بر پیشگفتار، سه فصل جداگانه شماره‌گذاری شده و یک پیوست است.

تالشی در ایران در استان گیلان و همچنین در کشور آذربایجان تکلم می‌گردد. گونة تالشی موردنظر مؤلف تالشی مرکزی است که به لحاظ جغرافیایی در بخش اسالم شهرستان تالش و بخش پره‌سر شهرستان رضوانشهر رواج دارد.

در پیشگفتار مؤلف ضمن معرفی دقیق منطقة مورد بحث، اطلاعاتی را در زمینه ویژگیهای جمعیتی، سبک زندگی، شغل و مذهب گویشوران به دست می‌دهد. در ادامه وی با متمایز ساختن تالشی مرکزی از تالشی شمالی و جنوبی، تحقیقاتی را که تاکنون در مورد هر یک از این گونه‌ها صورت گرفته است، به تفکیک و به طور اجمالی معرفی می‌کند. مؤلف هدف خود را توصیف ساختار آوایی، ساختواژی و نحوی گونة تالشی مرکزی به شکل موجز و با زبانی ساده می‌داند. وی در تحقق این هدف تا حد زیادی موفق بوده است و به خصوص زبان کتاب بسیار روشن و خالی از حشو است.

گروه اسمی به بخشی از نظام نحوی اطلاق می‌شود که از یک اسم به عنوان هسته و یک یا چند وابستة پیشین یا پسین ساخته شده باشد. بررسی گروه اسمی، به ویژه ترتيب و توالی وابسته‌ها در زنجیرة این گروه، از مشخصه‌هاي اصلي و مهم در تحليل‌هاي رده‌شناختي زبان‌ها محسوب مي‌شود.

   در این مقاله، گروه اسمی گویش تالشی و جایگاه وابسته‌های آن مورد بررسی قرار گرفته است. در تالشی وابسته‌های پیشین اسم، حداکثر شش عضو، و وابسته‌های پسین پنج عضو دارند که به ترتیب، قبل یا بعد از اسم (هسته) می‌آیند و آرایش آنها نسبت به هسته تابع قواعد خاصی است. تغییر جایگاه وابسته‌ها، اغلب زنجیرة کلام را غیر‌دستوری، و گاه ساخت معنایی را دگرگون می‌کند. در مواردی نیز وابسته‌ها در توزیع تکمیلی با هم هستند.  

   براساس تحلیل این مقاله، گویش تالشی در رده‌بندی زبان‌ها، از گروه زبان‌های هسته‌پایانی محسوب می‌شود، زیرا مختصات آن را به نحو آشکاری حفظ کرده است. با این حال، برخی از ساخت‌های آن در مرحلة میانی تحول قرار دارد. 

عبدالكريم اصولي تالش

در این مقاله سعی شده است خویشاوندی زبان تالشی در برخی جهات با بعضی از زبان‌های اروپایی، به ویژه زبان انگلیسی بر اساس نظریات زبان‌شناسی بررسی شود. زبان تالشی طبق نظریة زبان‌شناسان بزرگ جهان از شاخه‌های زبان‌های هند و اروپایی است و از نظر تاریخی، خویشاوندی و حتی منشأ مشترک با زبان‌های اروپایی، مانند انگلیسی، آلمانی، لاتین و یونانی دارد.

     مهاجرت اقوام آریایی و پراکنده شدن آنها در نقاط مختلف جهان، نقطة عطف اختلاف زبان آنهاست. بررسی تاریخی زبان‌های ایرانی، در آغاز قرن هیجدهم در روسیه شروع شد. پ. س. پالاس در سال 1787م، به تنظیم «فرهنگ مقایسه‌ای زبان‌ها و نیم‌زبان‌ها» در سن‌پترزبورگ پرداخت. وی در این واژه‌نامه 200 کلمه از زبان‌های آسیایی را با 51 زبان اروپایی مقایسه کرد (عبدالله‌یف، 1352: ص17).

     در قرن نوزدهم با آثار زبان‌شناسی که بر اساس مطالعات تاریخی نگاشته شده است، از جمله کتاب «ساخت تصریفی فعل‌های سانسکریت با زبان‌های زند، ارمنی، یونانی، لاتین و ژرمنی» تألیف دانشمند معروف آلمانی، فرانس‌بوپ مواجه‌ایم. تحقیقات خودزکو در سال 1842م، در کتاب Specimens of the Popular Poetry of Persia نشان‌دهندة اولین کوشش‌های زبان‌شناسی در حوزة زبان تالشی است. اما دقیق‌ترین تحقیقات در این زمینه، به وسیلة استارچفسکی (Starchevsky) در کتاب «فرهنگ دانستنی‌های دایره‌المعارف» صورت گرفته است.

جلد اول کتاب مجموعه‌مقالات «نخستین همایش علمی فرهنگ و تمدن تالش» که شامل 30 مقاله در حوزة زبان و فرهنگ تالشی است با عنوان «گل‌بانگ تالش» به کوشش دکتر محرم رضایتی کیشه‌خاله، توسط انتشارات دانشگاه گیلان در 400 صفحه با قطع وزیری و به قیمت 5500 تومان منتشر شد. نمای روی جلد این کتاب در زیر نمایش داده شده است.

لازم به ذکر است هزینة چاپ این اثر را آقای فردوس کوه‌گرد، تاجر و خیر جوان تالشی (رضوانشهری) پرداخت کرده است که جا دارد از ایشان به خاطر این خدمت فرهنگی بزرگ، بسیار سپاسگزار باشیم. علاقه‌مندان برای تهیة این کتاب می‌توانند در تالش به کتاب‌فروشی عبادی و در رشت به انتشارات امیرکبیر واقع در شهرداری رشت مراجعه نموده و یا با آقای دکتر رضایتی تماس بگیرند.   

با کمال تأسف امروز باخبر شدیم که ماهنامة «تالش» از نشریات فعال در حورة تالش‌شناسی توقیف شد. این ماهنامه بیش از شش سال است که به صورت مستمر منتشر می‌شود و خوانندگان زیادی در بین نسل جوان و تحصیلکرده پیدا کرده است. مطمئناً این خبر ناگوار برای مجموعة فرهنگیان و پژوهشگران تالش‌شناسی مایة تأسف و موجب نگرانیهای فراوان و جدی است. لازم به ذکر است که سردبیر این نشریه، آقای شهرام آزموده، از فرهنگیان و پژوهشگران فعال منطقه، و مدیر مسؤول آن، آقای بهزاد روحی از مدرسان دانشگاه گیلان است. امیدواریم با تساهل، مساعدت و همکاری مسؤولان فرهنگی منطقه و استان، و همچنین پیگیری‌های مدیران نشریه، بار دیگر شاهد انتشار مجدد آن باشیم.

 اما این خبر:

نشريه "تالش" به‌دليل ايجاد اختلاف مابين اقشار جامعه از طريق طرح مسائل نژادي و قومي و انتشار مطالب و عكس از افرادي كه در معارضه با نظام و همسو با گروه‌هاي مخالف اسلام هستند و انتشار مطالب نشريه در مسير خلاف نظام جمهوري اسلامي، به استناد ماده 2 و بند 9 ماده 6 و تبصره ماده 12 قانون مطبوعات، توقيف و پرونده جهت پيگرد قانوني به مرجع قضايي ارسال شد. خبر توقیف این نشریه را از سایت عصر ایران بخوانید.

دکتر علی رفیعی جیردهی

در تعریف هجا اتفاق‌نظری وجود ندارد، چنان‌که تعريف‌های متعددي از آن ارائه شده است. برخي اصولاَ تعريف هجا را بسيار دشوار و حتي ناممکن دانسته‌اند (نجفی، 1371: ص64). با اين وجود، در يک تعريف ساده مي‌توان گفت که هجا يک واحد آوايي مرکب است که از يک مصوت (واکه) و يک يا چند صامت (همخوان) تشکيل شده باشد. در بررسي هجايي گويش‌ها و زبان‌هاي محلي ايران، محققان اکثراً تحت تأثير نظريه‌هاي محققان زبان فارسي قرار گرفته‌اند. چنان‌که مي‌دانيم، اکثر دانشمندان در زبان فارسی قائل به سه هجا هستند (حق‌شناس، 1356: ص138) که عبارت‌اند از:

cv-        : مانند: ما

 cvc-        : مانند: بال

cvcc-        : مانند: کارد

     با اين حال، کساني هستند که در زبان فارسي به شش هجا معتقدند (معینی‌فر، 1674: ص58). ولي آنچه که مورد اتفاق‌نظر همة زبان‌شناسان و آواشناسان است، اين است که مسألة هجا يک امر آواشناسي است (حق‌شناس، همان: ص137). به همين دليل کوشيده‌ايم که به جاي اتکا بر استدلالات و فرضيه‌ها، مستقيماً از دستگاهاي آواسنج براي رسيدن به مقصود خود کمک بگيريم؛ از اين رو، آنچه گفته خواهد شد، نتيجة کوشش‌هايي است که نگارنده در بخش آواشناسي دانشگاه استراسبورگ دربارة آواهاي تالشي انجام داده و سعي نموده است تا آن را در نهايت اختصار در اينجا مطرح نمايد.

ادامه مطلب 

رحيم نيک‌مرام ماسوله

ماسوله را بدون تعارف باید دید تا فهمید و شناخت. ماسوله شهری است از هزارتوی تاریخ تالش که روزگاری بسیار آبادان بود و مهد صنعت و هنر. در این مقاله نگارنده کوشیده است بخشی از خوانده‌ها، شنیده‌ها و دیده‌های خود را دربارة ماسولة قدیم (کَنَه موسْلَه) و ماسولة امروز برای ثبت و ضبط در حافظة تاریخ به تصویر بکشاند و در این راه قصد کرده است علاوه بر آثار مکتوب، از روایات و شنیده‌های شفاهی معمران که در سفینة دل‌های خود گنجینه‌ها به یادگار دارند، استفاده کند. بنابر این، ابتدا به شرح ماسولة قدیم با صنایع و مشاغلش خواهم پرداخت، سپس به بخشی از فرهنگ و آداب و رسوم ماسولة امروزی اشاره خواهم کرد.

    نماي ويرانه‌هاي «كنه موسله»، يعني ماسولة كهنه یا قدیمی در ييلاق «دولَه‌چال» در دو فرسنگي غرب ماسولة فعلي روي تپه‌اي قرار دارد. گویا این دهکده در يك برهة نامشخص تاريخي بر اثر زلزله، طاعون و يا وبا به كلي ويران شد و اغلب مردمانش از بین رفتند. زندگان فراري و آواره، بعد از مدتي به ماسولة جديد كه محلي مناسب و امن بود، کوچیدند و بناي آبادانی آنجا را گذاشته، زندگي را از سر گرفتند.

ادامه مطلب

دکتر محرم رضایتی کیشه‌خاله 

با وجود مطالعات و تحقيقات قابل‌توجه دربارة تالشي شمالي و جنوبي توسط پژوهشگران خارجي و ايراني، مطالعات زباني در حوزة تالشي مركزي بسيار محدود است (براي آگاهي بيشتر، رک: مدني 1369: 395- 336؛ رضايتي كيشه‌خاله 1386: 21-19).

   اولين كار در اين زمينه، مقالة دكتر احسان يارشاطر است با عنوان «تالشي اسالمي» كه در ضمن آن، به توصيف دستگاه فعل اين گويش نيز به اختصار پرداخته است. اثر ديگر، رسالة كارشناسي‌ارشد نگارنده است با عنوان «توصيف گويش تالشي» كه در آن، علاوه بر مطالعه و توصيف گويش تالشي پره‌سري در حوزه هاي مختلف، ساختمان فعل هم اجمالاً بررسي شده است. پژوهش نهايي، رسالة كارشناسي ارشد مريم پورشفقي است با عنوان «توصيف دستگاه فعل در گويش تالشي»  كه به بررسي تطبيقي ساخت فعل در شش گونة تالشي (دو گونه از هر گروه تالشي) اختصاص دارد. اما مقالة حاضر درحقيقت، اولين اثر پژوهشي است كه به شكلي فشرده و اختصاصي، و با نگاهي دقيقتر به توصيف ساخت فعل در تالشي مركزي (گونة پره‌سري) پرداخته است. 

 ادامه مطلب: